FRAGMENT:
‘My dad, he is... a liar.’ ‘A liar? I’m sure you don’t mean a liar.’ ‘Well, he wears a suit, goes to the court and talks to the judge.’ ‘Oh I see, you mean he is a lawyer!’
De juf was opgelucht. Het zoontje van hoofdrolspeler Jim Carrey in de speelfilm Liar Liar versprak zich kennelijk. Zijn vader was geen leugenaar maar een advocaat. Maar in de film wordt duidelijk dat Jim Carrey niet alleen advocaat maar ook een notoire leugenaar is, zowel in zijn privéleven als in zijn werk. Telkens is het zoontje verdrietig als zijn vader hem weer onwaarheden vertelt en weer met een smoes beloften niet nakomt. Ook in zijn werk vindt hij het geen probleem om het middel van de leugen in te zetten. In de film wordt duidelijk dat Jim Carrey er geen enkele moeite mee heeft om zaken die andere advocaten onethisch vinden, met beide handen aan te pakken. De hele dag worden wij geconfronteerd met mededelingen van anderen. Omdat wij op deze mededelingen onze keuzes willen afstemmen, is het wenselijk dat je erop kunt vertrouwen dat ‘waar’ is wat iemand zegt en dat afspraken worden nagekomen. Helaas blijkt soms achteraf dat het vertrouwen niet terecht was. Leugens, bewust uitgesproken onwaarheden, kunnen dan tot heel nadelige gevolgen voor anderen leiden.

Als de vader in de film Liar Liar telkens weer tegen zijn zoon liegt en het vertrouwen weer wordt geschonden, leidt dat tot grote teleurstellingen en zelfs tot groot verdriet bij zijn zoon. Als je ‘bedrogen’ wordt door familie, een vriend, je partner, je werkgever of een zakenrelatie kan dat niet alleen tot emotionele schade maar ook tot financiële schade leiden. Liegen is al snel afkeurenswaardig. We willen daarom zelf niet graag tot de leugenaars worden gerekend en ook  liever niet met leugenaars omgaan. Leugenaars vinden we ‘slechte mensen’ met wie je je niet wilt associëren. Voor liegen moet je je schamen en van liegen krijg je spijt. Toch komen er in ons dagelijks leven ook veel leugens voor die wij wel acceptabel vinden. Voor deze leugens kunnen heel goede redenen zijn.

‘Wat staat die legging je enig!’ terwijl je eigenlijk vindt dat, gelet op het slechte figuur van de betrokkene, de strakke legging echt geen gezicht is, maar waarom zou je deze vriendin geen compliment geven? ‘Dat had je echt niet moeten doen!’ Je wilt niet te hebberig overkomen maar natuurlijk ben je gewoon blij met het cadeau. ‘Het was zo druk op de weg...’ Gewoon een smoesje omdat je eigenlijk te laat was vertrokken. ‘Dat is toevallig, ik was net van plan je terug te bellen,’ terwijl je dit pijnlijke telefoongesprek bewust voor je uit wilde schuiven. ‘Nee, dit is echt mijn laatste bod,’ terwijl je echt nog wel hoger wilt bieden maar je onderhandelingsruimte nog niet wilt  prijsgeven. Leugens zijn dus niet altijd even ernstig. Er kunnen allerlei redenen zijn waarom wij de ene leugen minder ernstig vinden dan de andere of zelfs helemaal door de vingers willen zien. Er zijn soms zelfs zulke goede redenen om te liegen, dat wij toegeven dat deze leugens bijna onvermijdelijk zijn. Sterker nog, zelf maken we ons ook regelmatig schuldig aan dit soort leugens. Uit onderzoeken blijkt dat ieder mens meerdere malen per dag liegt. Volgens sommige onderzoeken zelfs tientallen keren per dag. Misschien is dat wel overdreven maar een feit is wel dat er veel leugens worden verteld.

Als je met iedereen die je weleens op een onwaarheid betrapt niet meer zou willen omgaan, blijven er waarschijnlijk geen mensen over en zul je verder als een kluizenaar moeten leven. Ook blijken geconstateerde leugens niet altijd ernstig genoeg om iemand voortaan niet meer te vertrouwen. Want één ding staat vast: iedereen liegt weleens om goede of om minder goede redenen. Voor iemand die veel liegt wordt wel het spreekwoord gebruikt: ‘Hij is niet in zijn eerste leugentje gestikt’. Zoals dat met veel spreekwoorden het geval is moeten we dat niet te letterlijk nemen. Als de mens werkelijk in zijn eerste leugentje zou stikken, zou ons ras allang zijn uitgestorven.

Het thema eerlijkheid roept veel vragen op. Liegen mensen vaker dan ze willen toegeven? Past oneerlijkheid toch wel in onze maatschappij? Wat zijn de redenen waarom andere mensen liegen en wanneer en waarom lieg je zelf? Wanneer ben jij eerlijk of oneerlijk? In hoeverre kun je mensen vertrouwen? En hoe herken je een leugen en ontmasker je de leugenaar? Kun je op je mensenkennis vertrouwen? En waarom vinden we de ene leugen wel acceptabel en de andere niet? Gevoed door veel voorvallen uit mijn praktijk als advocaat maar ook uit mijn privéleven, was mijn interesse voor de waarheid, eerlijkheid en de leugen gewekt. Ik spuide mijn ideeën over eerlijkheid, integriteit en leugens. Toen ik ook werd gevraagd om over dit onderwerp voordrachten te houden, begon ik mijn ideeën, theorieën en conclusies op papier te zetten. Tijdens vele gesprekken met mijn gezin en met mijn vrienden en tijdens een aantal lezingen toetste ik mijn ideeën en verzamelde in een aantal jaren vele voorbeelden uit eigen ervaringen, maar ook uit de geschiedenis, actualiteit, films en tv- programma’s. Ik ontwikkelde daarbij ook een methode om te beoordelen in hoeverre leugens maatschappelijk acceptabel zijn. Ook analyseerde ik de omstandigheden waaronder mensen bereid zijn naar het middel van de leugen te grijpen. Als je met deze omstandigheden rekening houdt, ben je je er beter van bewust wanneer er sprake zou kunnen zijn van een leugen. Vertrouwen over en weer is belangrijk in relaties tussen mensen, maar de praktijk leert helaas dat je ook te goed van vertrouwen kunt zijn. Ik bedacht voor mijn theorieën ook een aantal nieuwe termen: de liegladder, liegfactoren en liegstimulatoren. LEES HIER VERDER